Odszkodowania i dokumentacja terenów zajętych pod drogi publiczne

Odszkodowania pod drogami publicznymi;

 

 

– Grunty wywłaszczone na podstawie art 10 ust 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości w okresie od dnia 1 sierpnia 1985 r. do dnia 31 grudnia 1997 r.

Z dniem 1 sierpnia 1985 r. weszła w życie ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, w której uregulowania dotyczące podziałów nieruchomości początkowo ujęte były w art. 12. Podział nieruchomości, z wyjątkiem przypadków wymienionych w ustawie, mógł nastąpić, jeżeli był zgodny z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego. Zatwierdzenie podziału nieruchomości następowało decyzją administracyjną, poza sytuacjami, gdy o podziale orzekał sąd. Zgodnie z brzmieniem art. 12 ust. 5 u.gosp.gr.wywł.nier. grunty wydzielone pod budowę ulic, z nieruchomości objętej na wniosek właściciela podziałem, przechodziły na własność Państwa z dniem, w którym decyzja lub orzeczenie o podziale stały się ostateczne lub prawomocne, za odszkodowaniem ustalonym według zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości, pomniejszonym o należność z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej i leśnej.

Pomniejszenie należności nie mogło być większe niż wysokość odszkodowania. Zapisy „na wniosek właściciela” w treści ww. przepisu oraz stanowiące o pomniejszeniu odszkodowania o należność z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej i leśnej zostały dodane ustawą z dnia 13 lipca 1988 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 24, poz. 170), która weszła w życie z dniem 20 lipca 1988 r. Przejęcie działek wydzielanych pod drogi następowało z mocy prawa, jako skutek zatwierdzenia podziału nieruchomości. Brzmienie przepisu art. 12 ust. 5 u.gosp.gr.wywł.nier. zostało znowelizowane ustawą z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, która weszła w życie w dniu 5 grudnia r. Przepis art. 12 ust. 5 u.gosp.gr.wywł.nier. zmienił następnie numerację na art. 10 ust. 5 w jednolitym tekście ustawy ogłoszonym w dniu 10 kwietnia. Znowelizowany przepis eliminował pomniejszenie odszkodowania o należność z tytułu wyłączenia gruntów z produkcji rolnej i leśnej m.m. na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 maja 1990 r., s, gn. K 1/9, w którym stwierdzono, że pomniejszenie to nie jest dopuszczalne ze względu na jego niezgodność z konstytucyjną zasadą słusznego odszkodowania za wywłaszczenie. Ponadto przepisy u.zm.gosp.gr.wywł.nier. z 1990 r. wprowadziły zmianę stanowiącą, że podmiotem, na rzecz którego następuje przejście gruntów wydzielonych pod budowę ulicy, staje się „gmina”, w miejsce dotychczasowego „Państwa”. Przepis art. 10 ust. 5 u.gosp.gr.wywł.nier. zgodnie z nowym brzmieniem obowiązującym od dnia 5 grudnia 1990 r. stanowił, że: „Grunty wydzielone pod budowę ulic z nieruchomości objętej na wniosek właściciela podziałem przechodzą na własność gminy z dniem, w którym decyzja lub orzeczenie o podziale stały się ostateczne lub prawomocne, za odszkodowaniem ustalonym według zasad obowiązujących przy wywłaszczaniu nieruchomości”. Na tle stosowania ww. przepisu pojawiały się wątpliwości czy przejmowanie na rzecz Państwa (od 5 grudnia 1990 r. na rzecz gminy) działek wydzielonych pod budowę ulic mogło wynikać z geodezyjnego projektu podziału, czy też ww. skutek mógł obejmować wyłącznie działki wydzielone pod budowę ulic określonych w planie zagospodarowania przestrzennego. W praktyce przejmowano na rzecz podmiotów publicznoprawnych nie tylko działki gruntu przeznaczone pod budowę ulic w planie miejscowym, ale również wydzielone do obsługi komunikacyjnej w projekcie podziału. Takie działania były skutkiem m.in. interpretacji uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 marca 1993 r. sygn. akt W 13/9219, w której stwierdzono, że: „Użyte w przepisie art. 10 ust. 5 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości sformułowanie „pod budowę ulic” oznacza, że wydzielenie gruntów z nieruchomości objętej podziałem na wniosek właściciela następuje pod budowę nowych ulic przeznaczonych do obsługi działek powstałych w wyniku tego podziału”. Obowiązująca do dnia 1 stycznia 1995 r. ustawa z dnia 12 lipca 1984 r. oplanowaniu przestrzennym20 nie przewidywała obowiązku ustalenia w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego linii rozgraniczających ulice, place oraz drogi publiczne. Zatem nie można przyjmować, że dla zgodności podziału nieruchomości, przewidującego m.in. wydzielenie jednej z działek pod drogę czy ulicę, z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego konieczne było, aby w planie tym taka droga lub ulica została przewidziana. W wyroku z dnia 21 grudnia 2009 r.21 Naczelny Sąd Administracyjny zawarł następującą tezę: „Dla zastosowania art. 10 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.), w sprawie, w której decyzja o podziale nieruchomości została wydana przed dniem 1 stycznia 1995 r., tj. w dacie obowiązywania ustawy z dnia 12 lipca 1984 r. o planowaniu przestrzennym nie było konieczne, aby w obowiązującym wówczas miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego przewidziany został przebieg ulicy na nieruchomości objętej podziałem”. Zmiana interpretacji nastąpiła z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym, tj. z dniem 1 stycznia 1995 r.22 Ustawa ta wprowadziła obowiązek sporządzania planu dla terenów, na których przewidywano realizację lokalnych celów publicznych. Zatem od dnia 1 stycznia 1995 r., przejmowanie działek na rzecz gminy mogło nastąpić jedynie wówczas, gdy ich funkcje drogowe wynikały z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Pozostałe działki, nawet jeśli według projektu podziału pełniły funkcje obsługi komunikacyjnej nowo wydzielonych działek budowlanych, nie podlegały przejęciu w trybie ww. przepisu. Pogląd taki wynika m.in. z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1995 r. sygn. akt III ARN 7/9523. Zgodnie z tezą ww. wyroku: „Wydzielenie z nieruchomości w trybie art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. Nr 30 poz. 127 ze zm.) pasa gruntu z przeznaczeniem na ogólnie dostępną drogę może nastąpić na wniosek właściciela nieruchomości i tylko wówczas, gdy miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego określa przebieg tej drogi”. Jednak unormowania te powodowały problemy interpretacyjne, co w praktyce skutkowało niejednolitością działań. Przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości obowiązywały do dnia 1 stycznia 1998 r., bowiem z dniem tym weszła w życie ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.

Nabywanie przez podmioty publicznoprawne gruntów wydzielanych pod drogi – stan prawny po dniu 1 stycznia 1998 r. art 98.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Od dnia 1 stycznia 1998 r. przejmowanie działek wydzielanych pod drogi uregulowane jest w art. 98 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

W myśl aktualnego brzmienia art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. działki gruntu wydzielone pod drogi publiczne: gminne, powiatowe, wojewódzkie, krajowe z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, przechodzą, z mocy prawa, odpowiednio na własność gminy, powiatu, województwa lub Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne.

Skutki prawnorzeczowe określone w tym przepisie dotyczą również działek wydzielonych pod drogi publiczne z nieruchomości oddanych w użytkowanie wieczyste. Wówczas, w przypadku złożenia wniosku o podział przez użytkownika wieczystego nieruchomości, prawo użytkowania wieczystego gaśnie w odniesieniu do działki wydzielonej pod drogę publiczną z dniem, w którym decyzja zatwierdzająca podział stała się ostateczna albo orzeczenie o podziale prawomocne. W takiej sytuacji nieruchomość pozostanie wprawdzie własnością podmiotu publicznoprawnego, jednak nie zawsze będzie to podmiot właściwy, stosownie do brzmienia art. 2a ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych. Zgodnie z tym przepisem drogi krajowe stanowią własność Skarbu Państwa, natomiast drogi wojewódzkie, powiatowe i gminne stanowią własność właściwego samorządu województwa, powiatu lub gminy. W celu doprowadzenia do stanu prawnego zgodnego z art. 2a u.dr.publ., może okazać się niezbędne przeniesienie prawa własności gruntów wydzielanych pod drogi na rzecz właściwego podmiotu publicznoprawnego w drodze odrębnej czynności cywilnoprawnej, np. zamiany, sprzedaży, darowizny.

Powyższe uregulowania mają także zastosowanie przy geodezyjnym wydzielaniu działek pod poszerzenie istniejących dróg publicznych (por. rys. 2). Wynika to wprost z brzmienia art. 98 ust. 1 u.gosp.nier., do którego z dniem 22 września 2004 r. dodano zapis: „Przepis stosuje się odpowiednio przy wydzielaniu działek gruntu pod poszerzenie istniejących dróg publicznych”. Przed dniem 22 września 2004 r. pojawiały się wątpliwości interpretacyjne w tym zakresie. Pojęcie drogi zawarte w art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. zawężano do nowych dróg, opierając się na uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 marca 1993 r., sygn. akt W 13 /92, stanowiącej powszechnie obowiązującą wykładnię art. 10 ust. 5 u.gosp.gr.wywł.nier. Trybunał Konstytucyjny w wyroku tym stwierdził, że „(…) wydzielanie gruntów pod budowę ulic wynika z potrzeby obsługi działek powstałych w wyniku podziału. Mogą to być zatem tylko nowe ulice, a nie rozbudowa lub przebudowa ulic już istniejących”. Przejęcie działki przeznaczonej pod drogę nie skutkuje budową drogi bezpośrednio po zatwierdzeniu podziału geodezyjnego nieruchomości. Wynika to z faktu, że podmiot publicznoprawny najczęściej nabywa tylko fragment terenu przewidzianego pod drogę, położony w granicach nieruchomości objętej wnioskiem o podział, a ponadto nie jest przygotowany w danym momencie do realizacji inwestycji. Wydzielenie działki drogowej nie jest bowiem związane z zamierzeniem podmiotu publicznoprawnego w zakresie inwestycji drogowej, lecz jest konsekwencją braku możliwości jej innego zagospodarowania przez właściciela nieruchomości34.

Przesłanki nabycia działek przeznaczonych pod drogi przez podmioty publicznoprawne

Nabycie przez podmioty publicznoprawne działek wydzielonych pod drogi – w myśl art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. następuje, w przypadkach gdy spełnione są następujące przesłanki:

wydzielona działka gmntu przeznaczona jest pod drogę publiczną,

podział nieruchomości dokonywany jest na wniosek właściciela,

decyzja zatwierdzająca podział nieruchomości jest ostateczna lub orzeczenie o podziale jest prawomocne.

Przeznaczenie wydzielonej działki pod drogę publiczną

Pojęcie drogi, zdefiniowane w art. 4 pkt 2 ustawy o drogach publicznych, oznacza budowlę wraz z drogowymi obiektami inżynierskimi, urządzeniami oraz instalacjami, stanowiącą całość techniczno-użytkową, przeznaczoną do prowadzenia ruchu drogowego, zlokalizowaną w pasie drogowym.

W myśl art. 1 u.dr.publ. drogą publiczną jest droga należąca do jednej z kategorii dróg, z której może korzystać każdy, zgodnie z jej przeznaczeniem, z ograniczeniami i wyjątkami określonymi w ww. ustawie oraz innych przepisach.

Drogi publiczne ze względu na funkcje w sieci drogowej dzielą się na następujące kategorie:

drogi krajowe,

drogi wojewódzkie,

drogi powiatowe,

drogi gminne.

Nadanie kategorii drogi publicznej, po wcześniejszym jej wyodrębnieniu geodezyjnym i własnościowym oraz po zakończeniu budowy następuje odrębnym aktem, tj.

dla drogi krajowej – na mocy rozporządzenia ministra do spraw transportu,

dla drogi wojewódzkiej – na mocy uchwały sejmiku wojewódzkiego,

dla drogi powiatowej – na mocy uchwały rady powiatu,

dla drogi gminnej – na mocy uchwały rady gminy.

Wydzielanie działek pod drogę publiczną dotyczy terenów, na których dopiero planowane jest wybudowanie dróg publicznych. Jednakże z uwagi na to, że treść art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. powołuje się na kategorię drogi, to należy tę kategorię określić na podstawie ustalonej w planie miejscowym funkcji dla danej drogi, skoro akt nadania kategorii drogi jeszcze nie istnieje36. Zgodnie z art. 15 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym37 w planie miejscowym określa się m.in. przeznaczenie terenów oraz linie rozgraniczające tereny o różnym przeznaczeniu lub różnych zasadach zagospodarowania. W myśl § 4 pkt 9 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie wymaganego zakresu projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego38 ustalenia dotyczące zasad modernizacji, rozbudowy i budowy systemów komunikacji i infrastruktury technicznej powinny zawierać m.in. określenie układu komunikacyjnego i sieci infrastruktury technicznej wraz z ich parametrami oraz klasyfikacją ulic i innych szlaków komunikacyjnych, a także określenie warunków powiązań układu komunikacyjnego i sieci infrastruktury technicznej z układem zewnętrznym. Przeznaczenie terenu pod drogę publiczną będzie zatem wynikać z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

W przypadku braku planu miejscowego dla danego terenu, ustalenie lokalizacji drogi publicznej dokonywane jest w decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego wydawanej na podstawie u.plan.zag.przestrz. (oprócz decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej wydawanej na podstawie u.zas.inwest.dr.publ.). Zgodnie z orzecznictwem sądowym39 skutki prawne w zakresie nabycia gruntów wydzielonych pod drogi przez podmioty publicznoprawne, określone w art. 98 u.gosp.nier. dotyczą jedynie dróg, których przeznaczenie pod drogę publiczną wynika z planu miejscowego. Wydaje się jednak zasadne przyjęcie wykładni dopuszczającej powstanie skutków prawnych wynikających z art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. także w przypadkach decyzji zatwierdzających podziały niemchomości wydanych w oparciu o decyzje o lokalizacji inwestycji celu publicznego skoro decyzja ta, oprócz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, jest dokumentem planistycznym umożliwiającym w myśl art. 112 ust. 1 u.gosp.nier. wywłaszczanie nieruchomości.

Dopuszczalność stosowania art. 98 ust. 1 u.gosp.nier. wyłącznie w przypadkach, gdy wydzielane w ramach podziału działki były przeznaczone pod drogę publiczną w planie miejscowym, wynikała z obowiązującej poprzednio ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym, w myśl której przeznaczenie na cele publiczne mogło wynikać tylko z pianu miejscowego. W obecnie obowiązującej ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym lokalizacja celu publicznego, m.in. drogi publicznej, może natomiast wynikać również z decyzji o lokalizacji inwestycji celu publicznego.

Podział na wniosek właściciela

Przejście z mocy prawa własności działek wydzielonych pod drogi publiczne albo pod poszerzenie istniejących dróg publicznych następuje tylko wówczas, gdy podział nieruchomości dokonywany jest na wniosek właściciela.

Jeśli postępowanie o podział nieruchomości zostało wszczęte z urzędu (art. 97 ust. 3 u.gosp.nier.) lub na wniosek zarządu drogi (art. 22 ust. 3 u.dr. publ.), to nie powstaje skutek w postaci przejścia własności działki drogowej. Wydzielone pod drogę działki pozostają nadal własnością właściciela, a ich nabycie na rzecz podmiotu publicznoprawnego może nastąpić w drodze umowy cywilnoprawnej lub wywłaszczenia.

Na tym tle w praktyce powstał problem zakresu projektu podziału nieruchomości, a mianowicie, czy projekt musi przewidywać wydzielenie gruntu pod drogę publiczną, jeśli wg obowiązującego planu zagospodarowania nieruchomość w części jest przeznaczona pod drogę publiczną. Zagadnienie to dotyczy sytuacji, gdy projekt podziału przewiduje wydzielenie działek obejmujących łącznie np. przeznaczenie na cele mieszkaniowe oraz drogowe, przy założeniu, że działki te spełniają planistyczne parametry zagospodarowania (m.in. pod względem powierzchni). W takim przypadku możliwe będzie wydzielenie w przyszłości części przeznaczonej pod drogę, na wniosek właściciela bądź z urzędu, z tym zastrzeżeniem, że jeśli podział dokonany byłby z urzędu, nie nastąpią skutki z mocy prawa w postaci przejścia praw rzeczowych na rzecz podmiotów publicznoprawnych w odniesieniu do gruntu wydzielonego pod drogę.

Dopuszczalność zatwierdzenia podziału nieruchomości, w ramach którego wydzielany jest obszar przeznaczony w części pod drogę publiczną i w części pod inne cele wymaga oceny czy po wydzieleniu w przyszłości gruntu pod drogę publiczną, pozostała część działki będzie spełniać wymogi zagospodarowania na inne cele wynikające z planu miejscowego41. Jednak przejście gruntu na rzecz podmiotów publicznoprawnych, o czym stanowi art. 98 ust. 1 u.gosp.nier., nastąpi tylko wówczas, gdy wniosek dotyczy zatwierdzenia podziału, w ramach którego następuje wydzielenie odrębnej działki, w całości przeznaczonej pod drogę publiczną.

Ostateczność decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości oraz prawomocność orzeczenia sądowego

Przejście własności działek wydzielonych pod drogi następuje z chwilą ostateczności decyzji o zatwierdzeniu podziału nieruchomości. Uzyskanie przez decyzję waloru ostateczności umożliwia również ujawnienie podmiotu publicznoprawnego jako właściciela działek drogowych w księdze wieczystej. Zgodnie z art. 16 ustaw z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego decyzja jest ostateczna jeżeli nie służy od niej odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy Ostateczność decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości nastąpi więc w przypadku:

– braku odwołania w terminie ustawowym (14 dni od daty doręczenia decyzji stronom) lub gdy organ odwoławczy orzeknie o utrzymaniu decyzji w mocy. W przypadku gdy decyzja zatwierdzająca podział nieruchomości, wydana przez organ pierwszej instancji (wójta, burmistrza, prezydenta), uzyska klauzulę ostateczności, wówczas decyzja ta stanowi podstawę ujawnienia powstałych zmian w księdze wieczystej oraz ewidencji gruntów i budynków. Jeśli organ odwoławczy orzeknie o utrzymaniu decyzji w mocy, mimo ostateczności decyzji zatwierdzającej podział nieruchomości, nie zawsze będzie można ujawnić jej skutki w księdze wieczystej oraz w ewidencji gruntów budynków43. W myśl bowiem art. 9 u.gosp.nier. wykonanie decyzji, m.in. zatwierdzających podziały nieruchomości, następuje po upływie 14 dni od dnia, w którym upłynął bezskutecznie trzydziestodniowy termin do wniesienia skargi na decyzję do sądu administracyjnego. W przypadku wniesienia skargi, organ, który wydał decyzję, wstrzymuje z urzędu jej wykonanie w drodze postanowienia, na które nie służy zażalenie.

Powyższe uregulowania stanowiące o możliwości wstrzymania wykonania decyzji nie dotyczą decyzji zatwierdzających podział nieruchomości dokonywany z urzędu w celu wydzielenia działki niezbędnej dla realizacji celu publicznego, w tym m.in. pod drogę (art. 97 ust. 3 pkt 1 u.gosp.nier.).

Artykuł 9 u.gosp.nier. dotyczy jedynie decyzji wydawanych przez organ odwoławczy, na które przysługuje prawo do złożenia skargi do sądu administracyjnego w terminie 30 dni od dnia doręczenia decyzji stronie (art. 53 u.post.sądadm.44). Z brzmienia ww. przepisu wynika dopuszczalność wykonania decyzji po upływie 14 dni od dnia, w którym upłynął termin 30 dni do złożenia skargi do sądu administracyjnego, a to w konsekwencji oznacza, że decyzja organu odwoławczego nie może być wykonana przed upływem 44 dni od dnia doręczenia decyzji stronie45.

Wydzielenie działki pod drogę publiczną może również nastąpić w wyniku orzeczenia sądu cywilnego, gdy rozstrzygnięcie w sprawie cywilnej wymaga uprzedniego wydzielenia działki pod drogę publiczną, np. w sprawie zniesienia współwłasności nieruchomości w drodze podziału fizycznego lub stwierdzenia nabycia w drodze zasiedzenia części nieruchomości6.

Wówczas, w toku postępowania, powołany przez sąd biegły geodeta sporządza dokumentację geodezyjną, w tym operat podziału, w wyniku którego wydzielona zostaje także działka drogowa. Projekt podziału winien uwzględniać dokumenty planistyczne (plan miejscowy, decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego), według których wydzielana działka przeznaczona jest pod drogę.

W takich przypadkach przejście prawa własności gruntu wydzielonego pod drogę publiczną na rzecz jednostki samorządu terytorialnego lub Skarbu Państwa następuje z dniem prawomocności orzeczenia sądu.

Grunty wydzielane pod drogi w okresie od dnia 1 września 1972 r. do dnia 1 sierpnia 1985 r.

Obecnie realizowany Skwarek Reczko Tereszenki ul Nocznickiego i Wolumen.

Od dnia 1 września 1972 r. zagadnienia przejmowania na własność państwa działek gruntu wydzielanych w ramach podziałów nieruchomości regulowała ustawa z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach.

Przepisy ustawy wprowadziły zmiany w zakresie dotychczasowych zasad przejmowania na własność państwa działek gruntów wydzielanych w ramach podziałów nieruchomości. Zmiany te dotyczyły przede wszystkim:

zwiększenia zakresu powierzchni przejmowanych nieruchomości w ramach wyznaczania terenów budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego, odstąpienia od bezpłatnego przejmowania na rzecz Państwa jakichkolwiek działek gruntu przy podziale nieruchomości. Na podział nieruchomości położonej w granicach miast i osiedli wymagane było pozwolenie właściwych do spraw gospodarki terenowej i ochrony środowiska organów prezydiów powiatowych rad narodowych.

Podział nieruchomości na wniosek właściciela, poza wymienionymi w ustawie wyjątkami, mógł nastąpić pod warunkiem, że był zgodny z planami zagospodarowania przestrzennego (art. 18 ust.1u.ter.budjedn. Podz. nier.).

W przypadku gdy podział dokonywany był na wniosek właściciela, ustawa nie przewidywała przejmowania przez państwo gruntów wydzielonych pod drogi.

Odmiennie kształtowała się sytuacja w przypadku podziału z urzędu, Kiedy to podział nieruchomości był elementem procedury ustalania przez prezydia powiatowych rad narodowych, w drodze uchwał, terenów budownictwa wielorodzinnego oraz jednorodzinnego. Uchwały określały, na podstawie szczegółowych planów zagospodarowania przestrzennego, które tereny przeznacza się w okresach do pięciu lat pod budownictwo (tereny budowlane).

Projekt uchwały o ustaleniu terenu budowlanego i jego podziale na działki budowlane podlegał wyłożeniu do publicznego wglądu na okres 6 tygodni, a następnie ogłoszeniu w dzienniku urzędowym wojewódzkiej rady narodo­wej (art. 4 u.ter.budjedn.podz.nier.).

Zawiadomienie o wyłożeniu projektu uchwały o ustaleniu terenu budowlanego i o jego podziale na działki doręczano na piśmie:

– właścicielom ujawnionym w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, ujawnionym w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów osobom, którym przysługiwały ograniczone prawa rzeczowe na tej nieruchomości,

wykazanym w ewidencji gruntów i budynków osobom władającym nieruchomościami.

Nieruchomości lub ich części objęte uchwałą o ustaleniu terenu budowlanego (z wyjątkiem działek, które właściciele zachowali na własność lub zostały nadane członkom ich rodzin) przechodziły z mocy prawa na własność Państwa po upływie 2 miesięcy od dnia wejścia w życie uchwały, wolne od ciążących na nich praw rzeczowych ograniczonych i innych obciążeń (art. 5 ust. 2 u.ter.budjedn.podz.nier.).

Tryb nadawania działek zamiennych uregulowany w art. 8 u.ter.budjedn. podz.nier przewidywał, że dotychczasowy właściciel nieruchomości, objętej uchwałą o ustaleniu terenu budowlanego, zachowywał własność wskazanej przez siebie jednej działki pod budownictwo jednorodzinne, jeżeli taki wniosek zgłosił w terminie 2 miesięcy od dnia ogłoszeni? uchwały Prawo do nadania działki mieli również współwłaściciele, jeżeli współwłasność powstała wskutek dziedziczenia lub ustania współwłasności małżeńskiej. Każdy ze współwłaścicieli mógł otrzymać po 1 działce, a gdy ilość działek powstałych z podziału była niewystarczająca, działki były nadawane współwłaścicielom wskazanym przez pozostałych. Uprawnienia te przysługiwały dotychczasowym właścicielom oraz współwłaścicielom tylko w przypadku, gdy poza nieruchomością objętą terenem budowlanym nie byli w tej samej miejscowości właścicielami innych nieruchomości zabudowanych domami mieszkalnymi, chyba że domy te były przewidziane do rozbiórki. Jeżeli z podziału nieruchomości objętej uchwałą o ustaleniu terenu budowlanego powstały dwie lub więcej działek, działki te na wniosek dotychczasowego właściciela, złożony w terminie 2 miesięcy od dnia ogłoszenia uchwały, nadawano na własność jego rodzicom, pełnoletnim dzieciom lub pełnoletnim wnukom. Wymagało to złożenia oświadczenia m.in. o wyrażeniu zgody na nadanie działek oraz o nieposiadaniu innych nieruchomości zabudowanych domami mieszkalnymi, z wyjątkiem przypadków, gdy posiadane domy były przewidziane do rozbiórki. Za nieruchomości, które przeszły na własność Państwa na podstawie uchwały o ustaleniu terenu budowlanego i jego podziale na działki budowlane, wypłacano odszkodowania początkowo wg stawek wynikających z art. 10 u.ter.budjedn.podz.nier., a następnie od dnia 28 listopada 1973 r. na podsta­wie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Prezydia właściwych rad narodowych były zobowiązane do zapewnienia, w ramach terenowych planów gospodarczych, wykonania na terenach budowlanych urządzeń komunalnych, w tym ulic

Przepisy ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach obowiązywały do dnia 1 sierpnia 1985 r.